Intelektuali turk në SHBA: Perandoria osmane, ky mallkim 600-vjeçar

Ayhan Özer*

Mora pjesë në një ligjëratë në Universitetin e Princeton-it për politikën e jashtme të Turqisë nga Ahmet Davutoglu. Në atë kohë ai ende nuk ishte emëruar ministër i Punëve të Jashtme, ishte një qytetar i thjeshtë. Në fjalën e tij z. Davutoglu tërthorazi tha se “qeveria turke ishte duke menduar për të nisur një politikë të re për të ringjallur Otomanizmin dhe për të rikrijuar “lavdinë e vjetër” të Perandorisë Osmane. Paraprakisht po “provohen ujërat” në Ballkan për të arritur dhe rilidhur me njerëzit e ish-shteteve të vjetra të varura që dikur ishin pjesë e Perandorisë dhe rezultuan premtuese. Kultura Osmane dhe traditat në Ballkan ishin të mbuluara me hi, por ende të padëmtuara”, shtoi ai.

Dëgjova fjalët e zotit Davutoglu me mosbesim. Ai duket se nuk ka pasur mirëkuptimin e historisë dhe ishte iracional ndaj saj. Osmanët nuk krijuan ndonjë kulturë të tyre, si mund të linin ndonjë gjurmë kulturore në vende të tjera?

Osmanët nuk donin mënyrën e tyre (të jetesës), ata pëlqenin çdo gjë të huaj dhe kishin një kompleks inferioriteti të thellë. Në pamundësi për të krijuar diçka të tyre osmanët kopjuan gjithçka nga të tjerët; ata morën fenë nga arabët, talleshin me gjuhën e tyre turke duke përdorur një përzierje të arabishtes dhe persishtes, sistemin administrativ e huazuan nga persët, e ashtuquajtura muzikë e oborrit (apo klasike) ishte përvetësuar nga bizantinët; dhe traditat më poshtëruese si haremin dhe skllavërimin e grave e kishin përvetësuar nga beduinet Arabë. Pjesa tjetër ishte një shkërbim i dobët i Perëndimit.

Osmanët sunduan Ballkanin, Bosnjë-Hercegovinën, Hungari, Bullgarinë, Shqipërinë, Greqinë dhe Rumaninë për më tepër se katër shekuj dhe trashëgimia e varfër e jetesës nga kjo periudhë e gjatë janë disa fjalë të thyera turke, disa enë turke, dhe ca zakone islamike; pa trashëgimi kulturore, pa sistem qeveritar; pra, kjo mani e re për të ringjallur otomanizmin është krejtësisht idiotike dhe një aventurizëm i dëmshëm; ajo është e barasvlershme me fshirje të përparimit që Republika Turke ka arritur gjatë 80 viteve të fundit. Ajo është gjithashtu duke ngritur flamurin jeshil të Islamit kundër rilindjes së Ataturkut i cili shembi muret e prapambeturisë dhe i dha kombit një identitet të ri, vetë-respekt dhe dinjitet. Falë këtij ndriçimi kombi turk kërceu nga epoka e mesme në epokën bashkëkohore me një hop kozmik. Gjatë gjashtë shekujve të sundimit osmanët skllavëruan popullin e tyre, dhe nuk u dhanë asgjë, por mjerim, injorancë dhe varfëri.

Pakicat, duke qenë jo-muslimane, ishin më të shkolluaar dhe nuk mund të duronin dot më atë zgjedhë, dhe një nga një ata u rebeluan dhe u ndanë. Pjesa më e madhe turke (pra te turqizuarit) ishin servilë dhe të paaftë për të ndryshuar fatin e tyre – deri sa erdhi Ataturku.

Sot, avokatët e otomanizmit duhet të vuajnë duke mos pasur studiuar historinë e Perandorisë Osmane, ose ata jetojnë në një botë me fantazi; cilido rast është i rrezikshëm.

Shekujt 16-të dhe 17-të ishin një agim i ri për Perëndimin; kishin arritur Rilindjen dhe Reformën, dhe me këtë vrull kishin hedhur themelet e Iluminizmit. Avancimet teknologjike i dhanë përparësi të madhe Perëndimit në çdo fushë, duke përfshirë teknikën luftarake. Ndërsa osmanët ende mbështeshin në forcën e papërgatitur, Perëndimi shpiku armë të reja dhe metoda të reja të stërvitjes.

Ushtritë osmane, dikur të pathyeshme, filluan duke humbur shumicën e luftërave në të cilat përfshihesin. Në shekullin e shtatëmbëdhjetë një luftë thelbësore që osmanët humbën ishte me rrethimin e dytë të Vjenës (1683). Ky shpartallim është parë nga Perëndimi si pikë pushimi në magjinë e luftrave osmane.

Në shekujt XVIII dhe XIX osmanët ishin të bezdisshëm dhe përçudnim për Perëndimin. Ata i referoheshin si “njeriu i sëmurë i Evropës”.

Sllogane si “turqit ekzistojnë në këtë botë vetëm për shfrytëzim!” dhe “nuk rritet bar nën thundrat e kalit të turqve!”, ishin dëshmitë për këtë imazh negativ. Perandoria ishte e dobët dhe nuk mund të qëndronte më në këmbët e veta, britanikët dhe francezët e përkrahnin atë për interesat e tyre. Britanikët i përdornin osmanët si një gur shahu kundër politikës zgjeruese të Rusisë, duke e bllokuar atë të arrinte detet e ngrohta dhe parandalimin e saj për të prishur interesat britanike në Indi. Francezët gëzonin lëshime fitimprurëse tregtare të dhëna nga sulltanët osmanë nëpërmjet kapitullimeve. Nëse Perandoria Osmane shëmbej ata mund të humbisnin një treg të madh dhe fitimprurës. Për këtë arsye Britanikët dhe Francezët ruajtën status quo-në (gjendjen ekzituese) duke mbajtur osmanët e sakatuar gjallë, edhe pse me paterica. Gjermanët, të ardhur vonë në këtë konflikt, llogaritën se rënia e Perandorisë Osmane ishte e pashmangshme, dhe për të marrë aksionet e tyre të plaçkës nga kjo rënie ata zgjodhën për të afruar veten në ndihmë për pakicat turke, sidomos armenëve.

Në vitin 1875 Perandoria Osmane falimentoi, për shkak të korrupsionit, injorancës dhe harxhimeve të shkaktuara nga borxhe të mëdha në Angli, Francë dhe Itali. Ajo nuk kishte të nxirrte të ardhura nga prodhimi; prandaj, nuk kishte burime për të paguar këto para mbrapa. Pas kësaj, kreditorët themeluan një organizatë të quajtur “Administrimi Publik i Borxhit Osman” (në turqisht Duyun-u Umumiye) për të mbledhur borxhin. Të gjitha të ardhurat nga shërbimi postar, doganat, kripa dhe monopolet e duhanit, taksat e pullave, taksat për peshk, shpirtrat, mëndafshi, mineralet, dhe lajthitë iu dorëzuan administratës së borxhit që do të përdoreshin për shlyerjen e borxhit. Perandoria Osmane nuk ishte më një shtet sovran. Vendi po përpëlitej në varfëri të skajshme dhe kushtet e këqija. Mjerisht, këto kushte poshtëruese ishin përtej shtrëngimit të publikut të gjerë; ata ishin braktisur tërësisht nga Sulltani që ishte shumë larg nga realiteti; ata ishin të varfër, të lodhur dhe të paaftë për të kuptuar se çfarë kishte rënë mbi ta.

Regjimi osman ishte një monarki mendjengushtë e organizuar përgjatë vijës fetare pa asnjë hierarki laike. Sulltanët ishin të shkëputur jashtëzakonisht nga bota reale dhe nga populli i tyre. Shumica e 26 sulltanëve të fundit ishin të paaftë, të çmendur ose të çrregullt. Shumë prej tyre mbaheshin në kafaz për vite për t’i parandaluar ata të kërkonin fronin, mbaheshin mbyllur me vajza të bukura të haremit, verë dhe opium, nuk kishin absolutisht asnjë kontakt me botën e jashtme. Një ditë, papritur dhe plotësisht të papërgatitur nga intrigat e Pallatit i vinin ata në fron. Vendi ishte lënë pas dore, arsimi ishte dogmatik; nuk kishte sistem të strukturuar kombëtar të arsimit laik. Bujqësia ishte primitive; infrastruktura, spitalet, kanalizimet dhe rrugët nuk ekzistonin. Pakicat e krishtera, grekët, armenët, si dhe hebrenjtë u paraqitën shumë më mirë se shumica e turqve, pasi shkollat e tyre fetare i edukonin ata më mirë në mënyra laike. Pakicat kishin parashikuar më herët se vendi ishte në një rrugë të pashpresë. Në një përpjekje për të rezistuar për veten e tyre ata filluan të varin shpresat e tyre në vendet e tjera. Misionarët amerikanë, britanikë, francezë dhe gjermanë mbushën vendin, duke ndihmuar pakicat e krishtera duke hapur shkolla dhe jetimore, dhe ofruar përgatitje profesionale dhe shërbime sociale. Të gjitha këto dhanë rezultat. Së shpejti pothuajse krejt shërbimi civil osman, financat, bankat, tregtia dhe artizanati ishin në duart e pakicave. Ndër turq edhe të ishe i pa shkolluar ishte një plus i madh; nën ndikimin e Islamit ata ishin të pafuqishëm dhe të humbur. Me traditën dhe kulturën e gabuar turqit përçmonin të bënin-përfitime, dhe shikonin pakicat si inferiore dhe thirrjeve se ata ishin duke u bërë të begatë me shpjetësi. Në traditën osmane dikush duhej të ishe punonjës i qeverisë, dembel, joproduktiv, por të sigurt, si një nëpunës në një pozicion të errët. Ndërsa pakicat ishin përshtatur me mënyrat moderne, të rinjtë turq ishin nën ndikimin e kurseve kuranore që mësoheshin në gjuhën arabe nga mullahët.

Imagjinoni, makina e shtypit erdhi në Perandorinë Osmane në 1727, tre qind vjet më vonë sesa përdorimi i saj në Evropë – madje në sajë të një konvertuari Hungarez! Ngaqë institucioni fetar e kishte kundërshtuar atë për arsye se dorëshkrimi i shenjtë mund të shtypej nga një shpikje pabesimtarësh e cila do ta bënte atë të pabesë! Treqind vjet është një kohë shumë e gjatë, në qoftë se e vëmë atë në një perspektivë, Shtetet e Bashkuara nuk janë 300 vjeç ende.

Gjatë 622 viteve të dinastisë osmane mbretëruan 36 sulltanë. Dhjetë të parët prej tyre (1330-1566) ishin sundimtarë të zotë. Nuk kishte asnjë ndikim haremi ende. Tradicionalisht, trashëgimtari i ardhshëm i fronit ishte i arsimuar në mënyrë rigoroze dhe të përgatitur për të mësuar si të bëhej një guvernator gjysmë i pavarur. Nuk kishte asnjë praktikë me kafaz të mbyllur dhe të sekuestronin udhëheqësin e ardhshëm. Megjithatë, me kalimin e kohës vetëkënaqësia e vendosur nga kjo traditë zvetnoi. Haremi u bë shumë i ndikueshëm, me një fuqi të papërballueshme. Disa nga gratë ushtronin fuqi të madhe. Sulltanët ishin kokat, shqetësimi i tyre i vetëm ishte për të prodhuar pasardhës. Megjithatë, nëse sulltani kishte një fëmijë të padëshiruar nga një konkubinë, fëmija mbytej menjëherë për të parandaluar çdo pretendim në të ardhmen për fronin. Të dhënat më të mbajtura me kujdes në Perandorinë ishin ato që mbaheshin nga kryeshefi i eunukve (Kızlarağası). Çfarë dite sulltani flinte me kë, dhe cili ishte cikli menstrual i kësaj gruaje? Të gjitha janë regjistruar në mënyrë të rregullt për të parandaluar pretendimet e ardhshme në fron. Shefi i eunukve ishte personi i tretë i rëndësishëm në Pallat pas Sulltanit dhe vezirit të madh, i paraprinte të gjitha postet e rëndësishme qeveritare dhe komandantëve ushtarakë të ushtrisë dhe flotës. E tillë ka qenë struktura e qeverisë osmane.

Një eunuk i zi, shef i cili organizonte trafikun e dhomës së Sulltanit ushtronte fuqi të madhe. Haremi ishte një institucion çnjerëzor i prodhuar ndonjëherë nga ndonjë kulturë. Ai vrau shpirtin e femrave dhe i grabiti ato nga dinjiteti i tyre. Mërzia, monotonia dhe pafuqia i ktheu të burgosurit e haremit në narkomanë. Gratë nuk kishin punë për të bërë, ku të shkonin, veç që të angazhonin me veten e tyre, pa arsim, dhe asnjë shoqëri me meshkuj. Jeta e tyre përbëhej nga thashethemet apo komplotet për të fituar ndonjë favor. Marrëdhëniet lesbike ishin të zakonshme. Lufta e egër për fuqi, intrigat, dhe rivalitetet mes konkubinave e bënte dinamikën edhe më të pamëshirshme në harem. Gratë që kapeshin në tradhti, shpifnin apo bënin komplote i nënshtroheshin një vdekje tragjike; ato mbyteshin dhe hidheshin në det në një copë thesi të ashpër, ose helmoheshin.

Osmanët nuk prodhuan ndonjë gjë. Të ardhurat e thesarit nuk kanë qenë nga puna dhe industria e popullit, por nga haraçet e mbledhura; por edhe ato ishin konsumuar nga sulltanët për shpenzimet e haremeve, si dhe zemërgjerësia bujare nga majtas e djathtas, apo të ndërtimeve të xhamive për të mashtruar publikun. Qeveritarët të cilët ishin caktuar nga ana e sulltanëve për poste vartëse ishin të korruptuar. Ata administronin territoret e tyre si çifligjet e tyre. Ata i kishin marrë këto poste duke paguar ryshfete sulltanit, në këtë mënyrë ata duhej të mblidhnin këto para me shpejtësi duke plaçkitur popullsinë. Korrupsioni, abuzimi, prapambetja dhe ngacmimet seksuale ishin vulat e osmanëve, dhe të gjitha këto krijuan pakënaqësi të thella në anët e haraçpaguesve. Ata shfryenin me zemërim për shfrytëzimin e pashpirt, neglizhencën dhe shtypjen që i bënte ata objekt. Osmanët ishin dritëshkurtër dhe pa arsye, por armiqtë që kishin krijuar kishin vizione të gjata. Edhe sot, Turqia është e rrethuar me shtete që ushqehen me një armiqësi të rrënjosur në të kaluarën. Një trashëgimi keqe e osmanëve.

Revolucioni Francez i vitit 1789 ndezi një flakë të re të lirisë dhe nacionalizmit që përfshiu Europën si një zjarr. Këto koncepte ishin të huaja për osmanët. Vendi ishte nën kontrollin e fanatizmit fetar, dhe nuk ishte një komb në kuptimin modern, por ishte një “ummah”, me një bërthamë fetare. Një nga një shtetet vasale nën sundimin osman u zgjuan dhe filluan të revoltoheshin. Së pari Greqia në 1820, pastaj në 1876 Rumania, Bullgaria, Bosnje-Hercegovina luftuan për pavarësi. Në vend, pakica armene u bë shqetësim dhe rebelohej vazhdimisht. Së fundi, në vitin 1917 edhe arabët u revoltuan. Sulltani dhe klika e tij qenë të paaftë për t’u marrë me këto fatkeqësi.

Osmanët ishin jo-popullore nëpër botë, ata nuk kishin miq. “Fuqitë e Mëdha” i abuzuan dhe i përdorën ata. Edhe arabët, bashkëfetarët e tyre, u bënë armiqësor dhe ndikuan nga afër për një përmbysje të tyre. Grekët dhe armenët, si të krishterë morën simpati të jashtëzakonshme dhe ndihmë nga Perëndimi kundër osmanëve. Në rastin e Greqisë, Lord Bajroni, poeti i njohur britanik nguliti në vendlindjen e tij gjendjen e grekëve nën zgjedhën “barbare” të turqve myslimanë. Ai bëri fushatë të fuqishme për çështjen greke; paraqitja e tij ishte “Greqia na dha demokracinë dhe qytetërimin perëndimor; si mund të injorojmë aspiratat e tyre për pavarësi dhe luftën e tyre të shenjtë për liri nga turqit brutalë?”. Në funksion të këtyre fatkeqësive Osmane Sulltan Reshati (1909-1918) në një shpresë të dëshpëruar u bëri thirrje vendeve myslimane dhe më 11 nëntor 1914 shpalli xhihadin kundër aleatëve. Ai u bëri thirrje myslimanëve në mbarë botën të ngriheshin dhe të luftonin për kauzën islame në anën e Osmanëve! Mjerisht, asnjë vend mysliman nuk iu përgjigj thirrjes së tij. Në vend të kësaj, gjatë Luftës së Parë, britanikët përdorën myslimanët indiane në Galipoli, francezët përdorën myslimanët senegalezë në Adana, Urfa dhe në Galipoli, dhe Rusia i përdori tartarët myslimanë në frontin lindor kundër osmanëve. Në vitin 1917 arabët myslimanë tradhëtuan turqit në bashkëpunim me britanikët.

Në këtë përmbysje të fundit sulltani Vahdettin (Mehmet VI), tradhtari i fundit, dhe shpura e tij u larguan nga vendi më 17 nëntor 1922, të cilët hypën në një luftanije britanike që shkonte për në Maltë. Vendi u mund, por në një kuptim ky ishte çlirimi nga një mallkim që zgjati për më shumë se gjashtë shekuj. Një nga një të gjitha shtetet e vasale dhe pakicat u çliruan prej osmanëve, e fundit ishte pjesa më e madhe Turke.

Dinastia osmane ishte një racë e korruptuar e cila neveriti nënshtetasit e vet, dhe i grabiti ata nga të drejtat e njeriut të qytetëruar të dhëna nga Perëndia, të drejtat e grave, të drejtat për arsim dhe të drejtat për një jetë të mirë. Do të ishte një gabim monumental për të pastruar, rehabilituar e shenjtëruar këtë dinasti të shpërbërë. Është një iluzion të pritet ndonjë e mirë nga fantazmat osmane. Osmanët janë të dalë nga moda 200 vjet më parë; sot otomanizëm është thjesht një anakronizëm.

* Autori është turk. I graduar në Stamboll, ai ka emigruar qysh në vitin 1971 në Amerikë. Bashkë me të shoqen është një nga themeluesit e shumë prej organizatave që shërbejne për komunitetin turko-amerikan në mbarë Amerikën.

Përktheu Aulona Bushi Capaj

LINI NJË PËRGJIGJE

Ju lutem shkruani komentin tuaj
Ju lutem vendosni emrin tuaj