Kanali i Stambollit

Sot bota po përjeton përpjekje për ndërtimin e veprave infrastrukturore të nivelit faraonik, që deri në shekullin e shkuar as që i kishin shkuar ndonjëherë në mend edhe më optimistëve. Natyrisht që zhvillimi tekniko-shkencor ka krijuar mundësi që shumë nga ëndrrat inxhinierike të guximshme po bëhen realitet.
Projekte të tilla si Kanali i Nikaraguas, Kanali i Krait në Tailandë, Ura e Kerchit në Krime, urat për lidhjen e Lindjes së Largët ruse me ishullin e Sahalinit dhe më tej ura për lidhjen e Sahakinit me ishullin verior të Japonisë Hokkaido janë vepra që mahnisin çdo person për imagjinatën, guximin shkencor, por edhe potencialin teknik qē po arrin sot bota në këtë shekull.
Natyrisht që këtu po flasim për projekte që janë në fazën e studimit, të fizibilitetit, në hartimin e projekteve teknike ose në ndërtim, si është ura e Kerchit, por tashmë projekteve futuriste që konsiderohshin të çmendur, si kanali nënujor për lidhjen e Evropës me Amerikën ose ndërtimi i urës 100 km për të lidhur Alaskën me Siberinë kanë filluar të merren seriozisht dhe në një të ardhme të afërt mund të bëhen realitet.
Në kudrin e veprave të këtyre dimensioneve hyn edhe tentativa e Turqisë së Erdoganit.
Në 2011, Rexhep Tayp Erdogan lajmëroi që ishte gati një projekt i çmendur në gjendje që mund të ndryshonte fizionominë e Turqisë dhe rolin e Bosforit. Pas 6 vjetësh duket se projekti po hyn në fazën e parë operative. Bëhet fjalë per kanalin e Stambollit, një kanal që do të jete rruga artificiale alternative e ngushticës së Bosforit.
Opozitarët e shumtë të projektit, shkencëtarë, ambientalistë, arkeologë konfirmojnë se projekti do të jetë një katastrofë e vërtetë. Me vënien e tij në funksion, jo vetëm që do të shkatërrohet gjeografia fizike e rajonit, por do të shkatërrojë gjithë habitatin natyral të liqenit të Kucukcekmecesë si dhe do të vërë në rrezik germimet arkeologjike të qytetit të Bathoneas.
Analistë të tjerë kritikë vëne në dukje se kjo vepër gjigante do të thajë të gjitha fondet publike të buxhetit turk, që edhe tani është në vështirësi serioze.
Por të gjitha këto janë objeksione që nuk e lëvizin minimalisht vendosmërinë e Erdoganit për këtë vepër faraonike. Gjatë karrierës së tij tashmë të gjatë politike dhe qeverisë nuk ka raste që Erdogani tërhiqet për gjërat që krijon bindjen e tij pavarësisht presioneve që vijnë nga të gjitha anët.
Gjatë vizitës së tij të fundit në Serbi ai deklaroi – Me pëlqimin e Allahut do të hedhim bazat e një kanali paralel me Bosforin që do ta quajmë Kanalin e Stambollit që do të filloi në 2018 dhe parashikohet të përfundojë në 2023 vitin e 100-vjetorit të themelimit të shtetit të Turqisë moderne nga Ataturku.
Ashtu siç ka një Kanal të Suezit dhe Panamasë-deklaroi Erdogani – tani do të ketë edhe një të Stambollit.
Projekti parashikon ndërtimin e një kanali 43 km të gjatë për 150 metra gjerësi dhe një thellësi 25 metër që do të lidhë Detin e Zi me Detin e Marmarasë. Në përfundim të punimeve gjysma e Stambollit do të transformohet praktikisht në një ishull.
Ky projekt hyn tek makroplani qeveritar prej 250 miliardë dollarë për infrastrukturën e re të Turqisë për 10 vitet e ardhshme. Por shumë kritikë të këtij projekti gjykojnë që kostoja prej 10 miliardë dollarë do të rriten shumë gjatë zbatimit dhe kjo do të bëhet një sfidë e vërtetë për Turqinë.
Por Erdogani gjykon se Kanali i Stambollit do ta transformojë Turqinë në një qendër tregtare dhe energjetike globale. Kanali i Stambollit jo vetëm që do jetë një kalim i detyrushëm për anijet nga Egjeu në Detin e Zi, por do të ulë rreziqet në qytet nga rreth 53 000 anijeve që kalojnë çdo vit në Bosfor duke tranportuar materiale të rrezikshme në pjesën historike të qytetit me një potencial rreziku shumë të lartë.
Në fakt, incidentet vitet e fundit janë zvogëluar dhe kanë qenë të pakta, por mund të shkaktonin konseguenca të rrezikshme. Rast i vitit 1994, kur kalimi i Bosforit u mbyll për disa dite pasi petroliera Nasaya mbas përplasjes derdhi në det rreth 1 milion litra naftë dhe shpërtheu në flakë duke rrezikuar jetën e shumë banorëve dhe qendrën historike të qytetit bëri që të merreshin masa drastike për sigurinë. Por trafiku gjigant në rritje nuk jep siguri të plotë dhe qyteti duket sikur jeton me një gjendje rreziku permanente. Kjo është edhe një nga arsyet që kërkohet të bëhet devijimi i tranzitit nëpërmjet kanalit të ri.
Por kanali ka një rëndësi të madhe ekonomike. Objektivi i Erdoganit është të rrisë të ardhurat nga kalimi pasi tregtia detare midis Mesdheut dhe Detit të Zi po vjen në rritje nga viti në vit.
Por ndërtimi i kanalit sjell edhe një problem të madh politik dhe juridik ndërkombëtar. Konventa e Montreux e vitit 1936 garanton lëvizjen e lirë për anijet që kalojnë Basforin, Dardanelet dhe Detin e Marmarasë -ato që në Turqi quhen ngushticat e Turqisë. Në kohë paqe Konventa parashikon liri të plotë të kalimit të tranzitit të anijeve tregtare. Të drejta që duhet të garantohen edhe në kohë lufte, por me orare të kufizuara dhe me kushtin e vetëm për anijet që nuk mbajnë flamurin e vendeve që janë në luftë me Turqinë. Konventa parashikon eskluzivisht Bosforin, Dardanelet dhe Detin e Marmarasë dhe nuk parashikon kalimin e detyruar në një kanal paralel si ky i Stambollit. Turqia për të nxjerrë përfitimet do të vendosë një taksë kalimi duke mos lejuar kalimin në Bosfor që garantohen nga me drejta ndërkombëtare.
Kjo do të kërkonte negoziata të reja midis nënshkruesve të Konventës së Montreux (Turqi, Francë, Greqi, Rumani, Britania dhe BS-Rusia). Por Turqia është i vetmi vend evropian që nuk e ka nënshkruar UNCLOS- Marrëvëshjen e detit të Montego Bay të vitit 1982 për shkak të pretendimeve për ishujt e Egjeut dhe kufirin detar të Qipros turke dhe kjo e komplikon më tepër situatën.
Pozicionet e fundit gjeopolitike të Turqisë parashikojnë bisedimi jo të lehta për të gjetur zgjidhje.
Kanali i ri mund të ketë detyrime, sidomos për kalimin e Flotës potente ushtarako- detare ruse të Detit të Zi. Objektivi kryesor i ngritjes së saj në 1783 nga carët dhe fuqizimi më vonë nga Stalini ka qenë pikërisht marrja e Stambollit dhe kthimin e Konstandinopojës së famshme, objektivi i vetëm që s’e arritën dot kurrë duke ngelur pengu më i madh i tyre. Kalimi i flotës ruse ka kufizime që nga Konventa e Montreux (p.sh. nëndetëset duhet të kalojnë mbi ujë dhe ditën, çdo anije luftarake duhet të njoftojnë autoritetet turke 8 dite para kalimit etj.). Nuk dihet se çfarë kushte mund të vendosë tani Turqia për kalimin e flotes ruse në kanalin e ri pasi tashmë, jo si në 1936 është një vend i NATO-s dhe mund të gjykohet në një konteks politiko-ushtarak. Po kështu është edhe problemi i kalimit të anijeve luftarake të vetë NATO-s pasi Bullgaria dhe Rumania janë anëtare të saj.
Sidoqoftë Erdogani mbas ndërtimi të tri urave të reja në Bosfor si dhe të kalimin nënujor të metrosë së Stambollit është më i vendosur se kurrë në ndërtimin e kësaj vepre që pa dyshim do të jetë madhështore.
Plani ambicioz i Erdoganit është pa dyshim që në 100-vjetorin e krijimit të Turqisë së re moderne vepra si Kanali i Stambollit, Centrali atomik i Akkuy-së, Areoplanmbajtjsja e parë turke të dëshmojë para kombit turk, por edhe para gjithë botës madhështinë e Turqisë dhe pa dyshim aftësitë drejtuse të Sulltanit të ri kohëve moderne.