MENU
klinika

Pjetër Mazreku 360 vjet më parë

Autoktonia e shqiptarëve dhe nisma e etimologjisë shkencore

01.05.2019 - 11:40

Një figurë tepër interesante e kulturës shqiptare është dhe Pjetër Mazreku, arqipeshkvi i Tivarit, i cili ka lindur në gjysmën e dytë të shekullit XVI dhe ka vdekur në gjysmën e parë të shekullit XVII (dimë datën e saktë të vdekjes-23 maj 1663). Pjetër Mazreku ka lindur në Prizren të Kosovës. Ka kryer studimet në Kolegjin e Loretos në Itali, aty ku ka studiuar edhe Frang Bardhi, Budi, Bogdani, Kazazi etj. Mbas studimeve Mazreku hyri në jetën ekleziaste, fokusi i veprimtarisë së tij baritore e kulturore ishte Ballkani. Në një relacion të viteve 1623-1624, Mazreku e quan veten si “vizitator apostolik”.

Në relacionin e tij, Pjetër Mazreku, ndonëse nuk e ka vizituar Shqipërinë, flet për kombin shqiptar, madje shton këto fjalë: “Vizitatori nuk do të zgjatet, duke treguar mjerimin e këtij kombi (të shqiptarëve), sepse nuk iu dha urdhri ta vizitonte Shqipërinë, megjithatë po t’i kërkohet kjo gjë, ai do t’i jepte kuptimin e vet Papës dhe Kongregacionit të Shenjtë…”. 

 

 

Ai përfiton dhe bën disa propozime për lartësimin kulturor të kombit shqiptar. Mazreku shkruan: “Le të dihet se si Serbia, Bullgaria dhe Greqia, janë plot skizmatikë, kurse pjesa më e madhe e Shqipërisë është plot katolikë. Vizitatori mbeti i çuditur se si për të gjitha kombet e Evropës, si anglezët, gjermanët, grekët, sllavët, si dhe për kombet e Azisë e për shumë të tjerë janë themeluar kolegje, kurse për këtë komb të varfër e të mjerë, që shumë më tepër ka nevojë si asnjë tjetër, duke qenë si të thuash tek dyert e vetë Romës, nuk është thënë kurrë, madje dhe ndonjë mendim, as nuk i është dhënë ndonjë ndihmë, që t’i jepej dora e ndihmës kaq mijërave frymëve që kanë humbur e po humbasin, sepse kanë pasur mjeshtarë e ndonjë aq të paditur sa nuk kanë njohur edhe alfabetin. Prandaj nuk janë gjetur njerëz të aftë, të shkolluar për t’i bërë ipeshkëve. Selia Apostolike çon në Shkodër e në Lezhë ipeshkë me kombësi të huaj, që nuk e kuptojnë gjuhën shqipe e që nuk nxjerrin kështu ndonjë fryt…”.

E nxitur nga dhembshuria për atdheun e vet, penda e vizitatorit vrapoi më shumë se sa besonte. Mazreku hodhi kështu një ide themelore të karakterit iluminist për arsimin të organizuar të shqiptarëve. Mazreku e kupton se kultura është vetëdije e kombit. Këtë kulturë e parapëlqen të vektorit evropian perëndimor. Në 15 maj 1625, Mazreku shkon në Kosovë dhe shkruan një letër nga Trepçe për një prelat në Romë, ku i arsyeton t’i dërgohen të holla për të ndihmuar popullin e mjeruar. Ndërkohë Pjetër Mazreku është ngjitur në shkallë hierarkike e është bërë arqipeshkv i Tivarit.

Disa relacione të Pjetër Mazrekut të vitit 1633, pra 360 vjet më parë, janë tepër të çmuara në shumë pikëpamje kulturore, shkencore, atdhetare.

 

kolana e librave

 

Mazreku bën një paraqitje të karakterit gjeografik tepër të saktë për trojet shqiptare, sidomos të Kosovës, të maleve, të fushave, të lumenjve Drini i Zi e Drini i Bardhë. Këto përshkrime gjeografike të shoqëruara me indikacione të autorëve antikë, janë proza të bukura e tepër tërheqëse, çka e bën Mazrekun një nga shqiptarët e parë të lëvrimit të zhanrit të prozës së udhëpërshkrimeve si letërsi e njohur për kohë e më pas. Ai bën fjalë dhe për pasurinë minerare të Trepçes për argjendin dhe floririn etj. Për tokat pjellore mund të quhen, sipas Mazrekut, vetë shtrati i Cererës dhe Bakut. I bën kështu metamorfizime të emrave të mitologjisë së vjetër. Relatori më për zemër ka përshkrimet e karakterit historik, duke u bërë një lloj kronikani i kohës. Flet me krenari të dukshme për bëmat e shqiptarëve. “Serbi, greku, bulgari, boshnjaku, hungarezi – po flas për banorët e katundeve, nuk guxojnë të mbajnë armë, as nuk i mbajnë në shtëpi; shqiptari në shtëpi të tij e jashtë saj shkon kudo i armatosur, gjë që i çudit të gjithë. Kombet e tjera nuk guxojnë me i mbajtë armët si shqiptari, sidomos grekët e quajtur qefalij flasin të armatosur me sanxhak-bejlerët turq”.

 

 

Në 1663, Pjetër Mazreku bindet se origjina e shqiptarëve nuk është aziatike kaukaziane, por vendase dhe i lidh shqiptarët me maqedonasit e vjetër të moçshmërisë, duke pasur parasysh kështu dhe jehonën historike të Aleksandërit të Madh. Për tezën e autoktonisë së shqiptarëve, Mazreku përdor dy argumente: në historitë antike greke dhe latine nuk thuhet gjë për ardhjen e shqiptarëve, më saktë paraardhësve të tyre, se kanë ardhur nga Azia. Këtë argument shkenca moderne, që me Thumanin e deri në Çabej e kanë vënë në relief, sepse është tepër e rëndësishme për autoktoninë. Po ashtu, duke u mbështetur edhe tek harta e Ptolemeut e shekullit II të erës sonë për qytetin e quajtur Albanopolis, Mazreku thotë mendimin se pikërisht emri i këtij qyteti i ka dhënë emrin edhe popullit në tërësi. Këtë mendim, gjithashtu shkenca moderne e ka në konsideratë. Fisi ilir i parthinëve (i bardhinjëve – që lidhet me shqipen i bardhë ose me latinishten albus, albanët) i ka dhënë emrin albanëve ose arbërve.

Në shënimet gjuhësore të Mazrekut del në pah aftësia prej filologu, njeh traditën e Budit dhe Buzukut, disa nga fjalët janë të qarta dialektore gegërishte dhe shpjegimi me italishten është një mënyrë e saktë krahasimi.

Pra, Pjetër Mazreku, atdhetar, kishtar i madh, personalitet i shkëlqyer i kulturës shqiptare në shekullin e XVII na shpaloset me diturinë e tij dinamike në shumë rrafshe të shpirtit kombëtar.